Ontwikkelingen rondom de Wet bescherming klokkenluiders

De Wet bescherming klokkenluiders (Wbk) is nog steeds in ontwikkeling. De wet trad op 18 februari 2023 in werking, maar was op dat moment nog niet af. Een deel van de iniatiefnota van oud-kamerlid Omtzigt, verschillende moties en aanstaande evaluaties zullen nog tot wijzigingen gaan leiden.

Ik behandel de belangrijkste ontwikkelingen en wat de mogelijke gevolgen voor werkgevers én melders zijn.

• Anoniem melden
• Kan grensoverschrijdend gedrag als misstand aangemerkt worden?
• Naming & shaming
• Preventiemechanismen ter voorkoming van afluisteren
• Fonds voor klokkenluiders
• Toezicht en handhaving
• Stand van zaken: aantal gemelde misstanden
• Gevolgen voor werkgevers
• Gevolgen voor werknemers

Er was een Algemene maatregel van Bestuur (AmvB) in voorbereiding waarin wordt vastgelegd aan welke eisen:  

• de werkwijze moet voldoen om anoniem te kunnen melden, 
• het meldpunt moet voldoen die een anonieme melding in ontvangst neemt.  

Daarnaast zijn er gelukkig veel werkgevers die nú al de mogelijkheid van anoniem melden hebben opengezet. Zo verlaag je immers de drempel om intern te melden en zo voorkom je wellicht een (onnodige) externe melding of een melding aan de pers voordat je zelf de kans krijgt als organisatie om een melding te onderzoeken. 

De minister van BZK heeft toegezegd dat in de volgende versie van de Wbk de status van slachtoffers van grensoverschrijdend gedrag in relatie tot klokkenluiders zal worden verduidelijkt. Ik ben benieuwd naar de tekstvoorstellen die gedaan zullen worden.  

Een eerdere minister noemde grensoverschrijdend gedrag – als het meerdere personen raakt – een maatschappelijke misstand, omdat de veiligheid van meerdere medewerkers in gevaar komt. Zal dit nu worden teruggedraaid?  

Op de website van het Huis worden voorbeelden genoemd van maatschappelijke misstanden, maar wordt helaas (nog) niet ingegaan over de vraag over grensoverschrijdend gedrag is aan te merken als een misstand. Goed dat hier straks (weer) meer duidelijkheid over komt.  

Oud-kamerlid Omtzigt heeft in 2022 voorgesteld om organisaties die een klokkenluider benadelen publiekelijk bekend te maken. De minister van BZK geeft hierover aan dat dit nu al plaatsvindt door publicatie van gerechtelijke uitspraken op de rechtspraak.nl.  

Daarnaast maken de bevoegde autoriteiten, die nu al de bevoegdheid hebben om te sanctioneren, bij het opleggen van een boetebesluit de naam van de werkgever bekend. De Wbk zal op dit punt zodoende niet verder aangepast worden.  

Oud kamer-lid Omtzigt heeft voorgesteld om in de Wbk op te nemen dat alle meldkanalen, dus ook die van de werkgevers, maatregelen moeten treffen om te voorkomen dat gesprekken worden afgeluisterd. Dit sluit ook aan bij de motie van Nispen/Chakor. De minister van BZK heeft aangegeven de kamer hier separaat over te informeren.   

Begin 2026 laat de minister de werking van de psychosociale ondersteuning en de juridische ondersteuning evalueren. Daarnaast wordt de Wbk ook in 2026 geëvalueerd. Op basis van de uitkomsten van deze evaluaties komt de minister met een voorstel voor de lange termijn ondersteuning van klokkenluiders.  

Daarnaast wijst de minister op de verantwoordelijkheid van de werkgevers: omdat werkgevers op grond van de Arbowet de verplichting hebben om beleid te voeren tegen psychosociale arbeidsbelasting, stelt de minister dat de werkgever hulp beschikbaar moet stellen aan de melder die stress ervaart van diens melding. Het lijkt erop dat de minister een deel van de oplossing bij de werkgevers zoekt. Hoe reëel is deze oplossing? Daar waar de extra psychosociale ondersteuning het hardste nodig is, zal dit waarschijnlijk lastiger te regelen zijn voor werknemers.  

Het is de bedoeling dat het Huis van klokkenluiders toezicht- en handhavingsbevoegdheden krijgt toegewezen. Daarmee vervalt de optie dat de Arbeidsinspectie deze taak gaat uitvoeren.  

De minister heeft aangegeven te willen onderzoeken op welke wijze het Huis bevoegdheden toegewezen kan krijgen als het gaat om niet-naleving van de verplichting om:   

• een meldprocedure te hebben, 
• medewerkers hierover te informeren,  
• de identiteit van de melder te beschermen. 

De minister wil niet dat het Huis toezicht zal gaan houden op de naleving van:  

• het benadelingsverbod dat van toepassing is.  

De minister verwijst daarbij naar de mogelijkheid voor juridische ondersteuning die geboden wordt door de Raad voor Rechtsbijstand. Dit betekent dat dit de positie van de werknemer verzwakt ten opzichte van het oorspronkelijke plan. Nu kan de werknemer zich achteraf met de hulp van de Raad voor Rechtsbijstand verdedigen, maar wordt de werkgever niet rechtstreeks aangesproken op het ‘verbod op benadelen van de werknemer’ door een toezichthouder.  

• De wettelijke verplichting voor anoniem melden laat nog op zich wachten. Werkgevers doen er goed aan om hier zelf al een keuze in te maken.  

• Werkgevers worden mogelijk op termijn verplicht om het meldkanaal beter te beveiligen, ter voorkoming van afluisteren van gesprekken.  

• Werkgevers worden mogelijk directer aangesproken om melders psychosociale ondersteuning te bieden.  

• Werkgevers krijgen op termijn te maken met het Huis als toezichthouder en uiteindelijk kunnen er sancties opgelegd worden door het Huis. Nu kunnen alleen de andere bevoegde autoriteiten dat doen.  

• Het wettelijk recht voor werknemers om anoniem te melden, laat nog op zich wachten. Werknemers die het nodig hebben om anoniem te melden, doen er goed aan om te kijken of de werkgever anoniem melden al toestaat, en anders uit te wijken naar een bevoegde autoriteit om te melden.  

• Melders kunnen op grond van de Arbeidsomstandighedenwet bij hun werkgever aankloppen voor psychosociale ondersteuning na het doen van een melding.